Podział kredytów konsorcjalnych
W literaturze przedmiotu wyróżnia się zazwyczaj klasyfikację, uwzględniającą 4 rodzaje instrumentów międzynarodowego rynku kredytów konsorcjalnych: niesubskrybowany; częściowo subskrybowany; całkowicie subskrybowany; aranżowany bez syndykacji (zwany również niepodzielonym).
W przypadku tworzenia konsorcjum bankowego na potrzeby zgromadzenia finansowania w formie kredytu z syndykacją, możemy mieć do czynienia z jej pierwotną bądź wtórną wersją. W pierwszym przypadku, nim zawarta zostanie umowa z kredytobiorcą, najpierw dochodzi do zawiązania się konsorcjum i podpisania umów wzajemnych pomiędzy podmiotami gromadzącymi kapitał. W przypadku syndykacji wtórnej, pierwszym etapem udzielenia finansowania jest parafowanie umowy kredytowej, zaś dopiero w jej następstwie dochodzi do sformowania konsorcjum poprzez podpisanie stosownych dokumentów z innymi bankami.
Rozróżnić można także dwojakiego typu konsorcja bankowe – jednolite oraz jednostkowe (pojedyncze). Z pozoru nazwy wydać się mogą synonimami, jednak istotna różnica przejawia się w tym, iż konsorcjum jednolite sporządza zunifikowany dla wszystkich partycypujących w nim instytucji finansowych formularz umowy konsorcjalnej, zaś na zewnątrz reprezentowane jest ono przez desygnowany spośród członków jeden bank. Natomiast w przypadku konsorcjum jednostkowego nie występują pomiędzy uczestniczącymi w nim bankami żadne więzi formalno-prawne ani też ekonomiczne, jak również z każdym z tych podmiotów przedsiębiorstwo zainteresowane pozyskaniem kredytu podpisać musi indywidualną umowę.
Kolejny podział form konsorcjalnych opiera się o kryterium ich jawności. Istnieją bowiem również tzw. konsorcja ciche (wewnętrzne), których uczestnicy (banki) nie delegują do negocjacji z kredytobiorcą wspólnej reprezentacji, zaś podmiot pozyskujący środki finansowe w tym trybie w ogóle nie posiada dostępu do informacji o powstaniu konsorcjum pomiędzy instytucjami, dostarczającymi mu kapitał i nie ma pojęcia o jego składzie, gdyż współpracuje przez cały okres trwania umowy kredytowej wyłącznie z jednym bankiem. Z kolei w przypadku konsorcjum zewnętrznego (jawnego), stanowiącego zdecydowanie częściej występującą formę tego typu finansowania, kapitałobiorca ma pełną świadomość tego, iż jego wierzycielami staje się grupa banków o określonym składzie.
Ponadto konsorcja przyjmować mogę formę zdecentralizowaną lub scentralizowaną. Ta z kolei klasyfikacja wynika z podziału realizacji poszczególnych czynności bankowych związanych z gromadzeniem kapitału dla kredytobiorcy, wypłatą kolejnych transz finansowania tudzież obsługą zadłużenia. Jeśli realizacją wszelkich wspomnianych operacji obarczony zostaje jeden spośród banków tworzących konsorcjum, mamy do czynienia z jego scentralizowaną wersją, przy czym wówczas kredytobiorca w celu uzyskania dofinansowania wchodzi w stosunki prawne wyłącznie z owym pojedynczym podmiotem. Jeżeli natomiast każda z instytucji finansujących we własnym zakresie zawiera umowy z kredytobiorcą, tym samym wchodząc w bezpośrednie jednostkowe stosunki prawne z przedsiębiorcą do wysokości odpowiadającej zaangażowaniu finansowemu wspomnianego banku w całkowitej puli udzielanego kredytu – wówczas konsorcjum przybiera formę zdecentralizowanego.
W nawiązaniu do wspomnianego na wstępie podziału na 4 kategorie kredytów konsorcjalnych, wypada sprecyzować jeszcze, na czym polega subskrypcja (częściowa bądź całościowa) finansowania w tym trybie. Otóż pozyskanie kredytu za pośrednictwem konsorcjum niesubskrybującego oznacza, iż przedsiębiorstwo zainteresowane dostępem do środków finansowych zgłasza swoje potencjalne zainteresowanie określoną kwotą, natomiast ze strony konsorcjum bankowego uzyskać może jedynie zapewnienie, iż dołoży ono „wszelkich niezbędnych starań”, by w ramach procesu syndykacji zgromadzić odpowiednią ilość instytucji, które postawiłyby do dyspozycji kredytobiorcy preferowaną przez niego sumę. W tym przypadku podmiot finansowany nie ma jednakże gwarancji, że otrzyma pełną kwotę kredytu, jaką na własne potrzeby sobie zaplanował. Częściowa subskrypcja oznacza z kolei zagwarantowanie przez banki tworzące konsorcjum większej części z puli planowanego kredytu, która zapisana może zostać np.w formie listu intencyjnego. Niegwarantowana część środków zostaje tym samym przyrzeczona potencjalnemu kapitałobiorcy na zasadzie „dołożenia największej staranności”. Ostatni przypadek stanowi konsorcjum całościowo subskrybujące dany kredyt, które na ręce przedsiębiorcy składa poręczenie lub gwarancję, iż otrzyma on pełną kwotę, o jaką się zwrócił (pod warunkiem pozytywnej weryfikacji jego zdolności kredytowej). Decydując się na partycypację w tego rodzaju konsorcjum, banki znacząco zwiększają jednak swoją ekspozycję na ryzyko, bowiem w przypadku, kiedy ogólna syndykacja zakończy się niepowodzeniem, każdy spośród banków-gwarantów zobligowany jest udzielić ze środków własnych kredytu w pełnej zasubskrybowanej wysokości, nawet jeżeli wspomniana kwota byłaby wyższa aniżeli jego pożądany udział w całości danego instrumentu kredytowego.
Przypadek konsorcjum dokonującego aranżacji kredytu bez jego syndykacji jest stosunkowo rzadki w praktyce międzynarodowej, natomiast dotyczy zazwyczaj finansowania konsorcjalnego na relatywnie mniejsze kwoty, które dostępne jest nie tylko dla największych przedsiębiorstw, ale i podmiotów realizujących drobniejsze projekty, a mimo to zainteresowanych taką formą dofinansowania zewnętrznego. Ten rodzaj konsorcjum obejmuje zwykle niezbyt liczną grupę banków (średnio 3-4) – grono to prowadzi z kredytobiorcą szczegółowe negocjacje w zakresie wszelkich warunków udzielenia kredytu, jak również spisuje z nim bezpośrednio umowę o finansowaniu, mając na celu zatrzymanie w swym portfolio kredytowym całości pożyczanej przedsiębiorstwu kwoty. Wówczas nie mamy więc do czynienia z żadną syndykacją kredytu ani gromadzeniem puli kapitału wśród większej liczby banków, aczkolwiek w terminie późniejszym może mieć miejsce tzw. quasi-syndykacja, polegająca na dystrybucji certyfikatów udziałowych, poświadczających partycypację w danym kredycie.
Oprócz wspomnianych wyżej klasyfikacji, najistotniejszą rolę w finansowaniu operacji przedsiębiorstw spełnia kredyt terminowy – może on zostać spłacony jednokrotnie lub też przedpłacone kwoty nie mogą zostać ponownie wykorzystane przez kredytobiorcę. Cechą charakterystyczną wszystkich kredytów tego rodzaju jest ścisłe zdefiniowanie terminów wypłaty zarówno transz finansowania, jak i spłaty kwoty kredytu. W związku z tym wyróżnić możemy następującą typologię spłat kredytu terminowego:
- tradycyjna;
- z karencją (rozpoczęcie spłaty następuje po upływie kilku lat od dnia udzielenia finansowania);
- w ratach o nierównej wysokości, który to rodzaj spłaty może z kolei przybrać jedną z dwóch form: typu „balon” (bardzo niskie raty kapitałowe w przeważającej części okresu kredytowania, pod koniec okresu natomiast bardzo wysokie) albo typu „pocisk” (jednorazowa spłata całej kwoty na koniec okresu, natomiast wcześniej dokonywana jest jedynie płatność odsetek).
Żeby wyłącznie nie teoretyzować, pozwolę sobie przytoczyć przykładowy harmonogram spłat kredytu konsorcjalnego w wysokości 100 mln USD w różnych wariantach jego spłaty:
| Spłata | 1 rok | 2 rok | 3 rok | 4 rok | 5 rok | 6 rok |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Tradycyjna | 10 | 10 | 10 | 10 | 10 | 50 |
| Z karencją | 0 | 12,5 | 12,5 | 12,5 | 12,5 | 50 |
| W nierównych ratach | 10 | 5 | 5 | 5 | 30 | 50 |
| Typu "balon" | 5 | 5 | 5 | 5 | 30 | 50 |
| Typu "pocisk" | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 100 |
Wypada wspomnieć jeszcze na koniec o szczególnym instrumencie, jakim jest kredyt rewolwingowy, w przypadku udzielenia którego kredytobiorcy pozostawiona zostaje całkowita swoboda w zakresie terminu wykorzystania i spłaty całości lub części kwoty zadłużenia. Dodatkowe udogodnienie stanowi dlań fakt, iż spłacone kwoty mogą być ponownie wykorzystywane, natomiast nieprzekraczalne jest jedynie ogólne saldo kredytu określone w umowie. Forma ta jest więc szczególnie atrakcyjna z punktu widzenia przedsiębiorcy, pozyskującego kapitał i nic dziwnego, iż szacuje się, że aż 85% wszystkich kredytów konsorcjalnych na świecie ma formę terminowych lub rewolwingowych. Rzadko spotykany jest natomiast kredyt typu stand-by, zabezpieczający płynność finansową firmy na wypadek nieprzewidzianej zmiany na niekorzyść przedsiębiorcy ogólnych uwarunkowań prowadzenia działalności (np. wprowadzenie przez władze ograniczeń dewizowych, restrykcji w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej, utrudnienia w eksporcie, zaistnienie zdarzeń mających znamiona „siły wyższej”).
Im wyższa jest kwota kredytu konsorcjalnego, tym większe zazwyczaj konsorcjum banków go udzielających. W odniesieniu do naszego rynku krajowego trzeba jeszcze wspomnieć, iż zaangażowanie banku w kredyt konsorcjalny dla jednego podmiotu nie może przekraczać progu 25% jego funduszy własnych. Jedynie sporadycznie zdarzają się w Polsce konsorcja tworzone bez udziału krajowych banków.
Wreszcie, jeśli chodzi o długość okresu kredytowania w opisanej formie, bywa ona znacznie zróżnicowana i zazwyczaj wynosi od roku do 3 lat dla instrumentów średnioterminowych oraz od 4 do 10 lat dla długoterminowych.
Marta Konstancja Olesińska
Podobne artykuły:
